Portekizce dünyada 280 milyondan fazla kişinin konuştuğu bir dildir; ancak bunun yaklaşık 215 milyonu Brezilya’da yaşar, 10 milyonu Portekiz’de. Yani Portekizce sözcüğü duyulduğunda iki çok farklı versiyon arasından söz ediliyor olabilir. Çeviri yaparken hangi varyant size lazım, bu sorunun cevabı çıktıyı şekillendirir.

Brezilya Portekizcesi ve Avrupa Portekizcesi

İki versiyon arasındaki fark zamanla artmıştır. Yazılı dilde benzerlikler büyük ama telaffuz, kelime hazinesi ve gramer yapısında ayrışmalar var.

Telaffuz farkları en bariz olanlar:

Açık ve kapalı ünlüler farklıdır. Brezilya’da kelimeler daha açık ve “şarkı söyler gibi” duyulur; Portekiz’de daha kapalı, ünsüzlerle vurgulu.
“de” hecesi: Brezilya’da “ci/dji” gibi okunur (de “dji”); Portekiz’de net “de”.
“r” sesi: Brezilya’da kelime başında “h” gibi okunabilir (Rio “Hio”); Portekiz’de standart “r”.
“s” sonda: Brezilya’da “s” net; Portekiz’de “ş” gibi (gracias “graşiaş”).

Kelime farklılıkları da var:

otobüs: Brezilya “ônibus”, Portekiz “autocarro”
tren: Brezilya “trem”, Portekiz “comboio”
ekran: Brezilya “tela”, Portekiz “ecrã”
cep telefonu: Brezilya “celular”, Portekiz “telemóvel”
buzdolabı: Brezilya “geladeira”, Portekiz “frigorífico”

Fiil çekimleri de farklıdır. “Sen” zamiri Brezilya’da “você” (üçüncü tekil çekimle), Portekiz’de “tu” (ikinci tekil çekimle) kullanılır.

Çeviri çıktısı genelde Brezilya Portekizcesi tercih eder; çünkü konuşan sayısı baskındır. Portekiz’e yönelik metin yazıyorsanız çıktıyı kontrol ettirmek iyi olur.

Portekiz Dilinin Şaşırtıcı Coğrafyası

Portekizce yedi ülkenin resmi dilidir:

Portekiz
Brezilya
Mozambik
Angola
Cabo Verde (Yeşil Burun Adaları)
Gine-Bissau
São Tomé ve Príncipe
Doğu Timor (Asya’da, eski Portekiz kolonisi)

Macau (Çin) ve Hindistan’ın Goa eyaletinde de tarihsel Portekiz varlığı dolayısıyla bazı topluluklar Portekizce konuşur. Bu dilbilim genişliği büyük keşif çağı sömürge politikalarının dilsel mirası.

Afrika ülkelerinin Portekizcesi Brezilya’ya yakındır; çünkü kolonileşme döneminde dil aynı yoldan gelmiştir. Modern dönemde Brezilya popüler kültürünün etkisiyle Afrika Portekizcesi de Brezilya’ya yaklaşmıştır.

Yazıldığı Gibi Okuma Mantığı

Portekizce’de yazıyla telaffuz arasında önemli bir mesafe vardır, özellikle Avrupa Portekizcesinde. Birkaç kural:

“ão” eki Türkçe konuşana ilk başta tuhaf gelen bir nazal ses üretir: pão (ekmek) “paun” gibi okunur
“lh” Türkçe “ly” gibidir: filho (oğul) “filyo”
“nh” Türkçe “ny” gibidir: senhor (bey) “senyor”
“ç” Türkçe “s” gibidir: criança (çocuk) “krianza”
“x” çeşitli sesler verebilir: “ş” (xícara “şikara”), “z” (exato “ezato”), “ks” (táxi “taksi”)

Brezilya Portekizcesinin telaffuzu Avrupa’ya göre daha şeffaftır; çoğu harf duyulur. Avrupa Portekizcesinde harfler yutulur ve ünsüzler sertleşir; bu da öğrenenler için daha zorlu yapar.

Türkçe ile Portekizce Bağlantısı

Doğrudan tarihsel temas sınırlıdır. Osmanlı ile Portekiz arasında 16. yüzyılda Hint Okyanusu’nda rekabet vardı; Portekiz’in Hint deniz yolunu kontrol etmesi Osmanlı baharat ticaretini etkiledi. Bu siyasi gerilim dile yansıyacak yoğunlukta sürmedi.

Modern Türkçe’ye Portekizce’den giren kelime az ama bazıları farklı yollardan ulaşmıştır:

“mandalina” Brezilya’dan
“manyok” Güney Amerika’dan Portekizce üzerinden
“flama” (futbol takım bayrağı) Portekizce’den İngilizce’ye, sonra Türkçe’ye

İspanyolca ile Portekizce arasında benzerlik fazladır; bir İspanyol Portekizceyi (özellikle yazılı) okurken büyük ölçüde anlar, ama tersi daha zordur. Portekizce konuşan İspanyolcayı kolay çözer; İspanyolca konuşan Portekizceyi anlamakta zorlanır.

Pratik Senaryolar

Brezilya turizmi ve diaspora. Türkiye’den Brezilya’ya seyahat artıyor; Brezilya’dan Türkiye’ye gelen turistler de mevcut. Diaspora bağlamı: Türkiye’de yaşayan az sayıda Brezilyalı, Brezilya’da yaşayan Türk topluluğu.

Brezilya futbolu. Türk takımlarına gelen Brezilyalı oyuncular nedeniyle Portekizce belge çevirisi (sözleşmeler, basın bültenleri, sosyal medya) yaygın. Galatasaray, Fenerbahçe, Beşiktaş tarihinde Brezilyalı futbolculara Türkçe iletişim için tercüman görevlendirme yaygındır.

Müzik ve dans. Bossa nova, samba, fado müzik türleri ve şarkı sözleri ile ilgilenenler için Portekizce çeviri faydalıdır. Brezilya popüler müziği, Portekiz fado’su farklı dünyalardır.

Akademik araştırma. Portekiz keşif tarihi, Brezilya tarihi, Lusofon Afrika çalışmaları için Portekizce kaynaklara erişim gerekir.

Telenovela kültürü. Brezilya dizileri Türkiye’de uzun süre yayınlandı (90’lar ve 2000’lerde). Bu kültürel temas Portekizce’ye merakı canlı tuttu.

İş ve yatırım. Brezilya Latin Amerika’nın en büyük ekonomisi; ticaret ve yatırım için iletişim Portekizce yapılır. Türk firmalar son 20 yılda Brezilya pazarına girmeye çalıştı; başarı ölçülü olsa da iletişim ihtiyacı sürüyor.

Sıkça Sorulanlar

Brezilya mı Avrupa mı çıkıyor? Çıktı Brezilya Portekizcesi standardındadır. Portekiz’e yönelik metinler için bazı kelime ve fiil ayarlamaları gerekebilir.
Aksanlı harfler doğru çıkıyor mu? Evet, ã, õ, ç, á, é, í, ó, ú, à gibi karakterler doğru görünür.
Sesli okuma var mı? Evet, hem Brezilya hem Portekiz aksanı seçilebilir.
Karakter sınırı? 5000 karakter.
İspanyolca metni Portekizce çevirebilir miyim? Doğrudan, ama daha iyi sonuç için kaynağı Türkçe’ye veya İngilizce’ye geçirip ondan Portekizce’ye çevirmek tercih edilebilir.